बदलिएको कांग्रेसको दायित्व
नेपालको राजनीति सहज अवस्थामा छैन । यहाँ आशा–निराशाका संकेत छन् । वर्षौंदेखि जरा गाडेर बसेका राजनीतिक संरचनाहरू कमजोर हुँदै छन् । राज्यका निकायहरूको कार्यक्षमतामाथि प्रश्न उठेको छ । भ्रष्टाचार बढेको र पारदर्शिता हराएको छ । जवाफदेहिता लगभग शून्य छ । देशको भविष्यसँग जोडिएका मुद्दाहरू कल्पनामा सीमित हुँदै छन् । ओली सरकार ढलेपछि बनेको सरकारले थालेका कामहरू पूरा हुन बाँकी छन् । लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई जीवन्त बनाउन आगामी २०८२ साल फागुन २१ गते संघीय संसद्को निर्वाचन हुँदै छ ।
तर, देशको राजनीतिक समय चुनौतीपूर्ण भए पनि हामी निराश हुनु हुँदैन । यस्तो अवस्थामा नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक दल नेपाली कांग्रेस नयाँ ढंगले अगाडि आएको छ । यसका काँधमा अवस्थालाई सही दिशामा डोर्याउने र नागरिकको निराशालाई आशामा बदल्ने गहन जिम्मेवारी छ । आजको संकट नेतृत्व परिवर्तनको मात्र नभएर कांग्रेसका लागि पूर्ण लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई बलियो बनाउने अवसर हो । र, बदलिएको कांग्रेससँग निकै ठूलो आशा छ ।
नागरिक अपेक्षाले भन्छ– कांग्रेसले परिस्थिति परिवर्तनको नेतृत्व गर्नै पर्छ । संवैधानिक र संस्थागत जवाफदेहितामा कांग्रेसको भूमिका देखिनु पर्छ । आज संविधान कताकता अस्पष्ट ठाउँमा भए पनि समाधान संवैधानिक बाटोबाटै खोजिँदै छ ।
हाम्रो समाजमा समस्या धेरै छन् । लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको शुद्धीकरण कांग्रेसको रणनीतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो र यसको थालनी कांग्रेसभित्रैबाट हुनुपर्छ । राजनीतिक दलहरू आफैँ सच्चिन सक्दैनन् भन्ने भाष्य चिर्नु पर्ने छ । त्यसैले, कांग्रेसले संस्थागत सुधारका लागि कम्तीमा ४०% युवालाई पार्टीभित्र अवसर दिने आँट गर्नुपर्छ । नयाँ पुस्ताको ऊर्जालाई कांग्रेसको विचारधारासँग जोड्न सक्नुपर्छ, अन्यथा कांग्रेसको भविष्य कमजोर बन्ने खतरा छ ।
नेपालको राजनीति अहिले चरम निराशा र संस्थागत संकटको भुमरीमा फसेको छ । राज्यका निकायहरूमा व्याप्त भ्रष्टाचार र जवाफदेहीहीनताले नागरिकको भरोसा धर्मराइरहेका बेला, मुलुकको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक दल नेपाली कांग्रेसको काँधमा ऐतिहासिक जिम्मेवारी आइपरेको छ । बीपी कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई २१औँ शताब्दीको प्रविधि र पारदर्शितासँग जोड्दै, पार्टीभित्र ४० प्रतिशत युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता र सुशासनको नेतृत्व गर्न सके मात्र कांग्रेसले आगामी २०८२ को निर्वाचनमा नागरिकको आशालाई जीवित राख्न सक्ने देखिन्छ ।
राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐनमा सुधार हुनु पर्छ । पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र, लेखा परीक्षण र उम्मेदवार चयनमा प्राथमिक निर्वाचनको व्यवस्था हुनुपर्छ । राजनीतिलाई पेसा नभई सेवाको रूपमा स्थापित गर्नका लागि सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्ने कडा नियम बनाउनुपर्छ ।
पहुँचवालाले उन्मुक्ति पाउने अवस्था कानुनी शासनको कार्यान्वयनमा ठूलो चुनौती हो । कानुन कमजोरका लागि मात्र हो भन्ने मानसिकतालाई बदल्नुपर्छ । कांग्रेसले पार्टीभित्र–बाहिरका भ्रष्ट व्यक्तिलाई संरक्षण नगर्ने शून्य सहनशीलताको नीतिलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । कांग्रेसले आफूलाई ठूलाबडाको समूहबाट आम नागरिकको प्रतिनिधिमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ ।
विगतमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान र निर्वाचन आयोग जस्ता संस्थाहरू राजनीतिक भागबन्डाको सिकार भए । यो प्रणालीगत असफलताको नमुना हो, जसले नागरिकलाई राज्यबाट टाढा पुर्याएको छ । न्यायालयमा हुने राजनीतिक हस्तक्षेप निराशाजनक छ र यो रोक्नैपर्छ । सुरक्षा निकायको व्यावसायिकतामाथि धेरै प्रश्न उठेका छन् । प्रहरी र सेनालाई राजनीतिक प्रभावबाट अलग राख्नुपर्छ ।
संसदीय प्रणालीको सुदृढीकरणमा जोड दिनुपर्छ । कांग्रेसले सधैँ संसदीय प्रणालीको वकालत गरेको छ । तर, अब त्रिशंकु संसद् र अस्थिरता रोक्न निर्वाचन प्रणालीमा सुधार गर्न कांग्रेसले राष्ट्रिय बहसको थालनी गर्नुपर्छ । थ्रेसहोल्डको व्यवस्था र उम्मेदवारी छनोट प्रक्रियामा पारदर्शिता ल्याउनु पर्छ । निर्वाचनमा हुने अत्यधिक खर्चले भ्रष्टाचारलाई बढाएको छ । कांग्रेसले निर्वाचन सुधारको नेतृत्व गर्दै कम खर्चिलो र पारदर्शी चुनावी प्रक्रियाको अवधारणा अगाडि सार्नुपर्छ ।
योग्यतामा आधारित शासनको स्थापना जरुरी छ । राजनीतिक नियुक्तिमा आफ्नो मान्छे भन्दा योग्य मान्छेलाई प्राथमिकता दिने परम्पराको सुरु कांग्रेसले आफैँबाट गर्नुपर्छ । संवैधानिक निकायमा भागबन्डाको अन्त्य गर्न कांग्रेसले अग्रसरता लिनुपर्छ । राजदूत, विश्वविद्यालयका उपकुलपति र संवैधानिक अंगका प्रमुखको नियुक्तिमा रोस्टर प्रणाली लागू गर्नुपर्छ । त्यस्तै, संसद् बाहिरबाट विज्ञ मन्त्रीको अवधारणालाई कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ ।
नेपालमा शासन सुधार र पारदर्शिताको मुद्दा कमजोर बन्दै गएको छ । भ्रष्टाचार विरुद्ध कडा कदम चाल्नैपर्छ । भ्रष्टाचारले लगानीको वातावरणलाई खाएको छ । सम्पत्ति शुद्धीकरण संयन्त्रलाई बलियो बनाउनै पर्छ । गैरकानुनी सम्पत्ति आर्जन गर्नेलाई कडा कारबाही गर्दै सम्पत्ति शुद्धीकरणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको पालना गर्नुपर्छ ।
विगतका ठूला भ्रष्टाचारका काण्डको निष्पक्ष छानबिनमा कांग्रेसले दृढता देखाउनुपर्छ । भ्रष्टाचारका पुराना मुद्दालाई पुनः खोलेर दोषीलाई दण्ड दिनुपर्छ । सुशासनको प्रत्याभूति हुनै पर्छ । राज्यका हरेक निकायलाई नागरिकप्रति जवाफदेही बनाउन सूचनाको हकलाई कडाइका साथ पालना गर्नुपर्छ ।
आर्थिक पुनरुत्थान र युवा रोजगारी एकअर्कामा पूरक छन् । कांग्रेसको नयाँ आर्थिक योजनाले आर्थिक असुरक्षा र विदेश पलायन हुने स्थितिलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ । आफ्नै देशमा भविष्य नदेखेर युवाहरू निराश हुनु नै अहिलेको मुख्य समस्या हो । त्यसैले, कांग्रेसले आफ्नो घोषणापत्र र नीतिहरूमा शिक्षालाई उद्योगसँग जोड्ने कार्यक्रम ल्याउनु पर्छ । प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धानमा आधारित सिकाइलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ । ‘सिक्दै कमाउँदै’ कार्यक्रमलाई देशभरि विस्तार गर्नुपर्छ ।
के नेपाली कांग्रेसले आफूलाई ‘ठूलाबडाको समूह’ बाट रूपान्तरण गरेर आम नागरिकको वास्तविक प्रतिनिधि बनाउन सक्ला ? राजनीतिक संरचनाहरू कमजोर हुँदै गएको र युवा पुस्ता विदेश पलायन भइरहेको वर्तमान अवस्थामा कांग्रेसका अगाडि अवसर र चुनौतीका दुवै चाङ छन् । भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता, निर्वाचन प्रणालीमा सुधार र योग्यतामा आधारित शासन पद्धति स्थापना गर्ने संकल्प नगर्ने हो भने, बदलिएको समय र युवा विद्रोहको अर्को लहर कांग्रेसका लागि प्रत्युत्पादक बन्न सक्छ ।
युवाले आफ्नो देश छोड्नु आर्थिक विषय मात्र नभएर यो मनोविज्ञानको जटिल समस्या हो । त्यसैले, ‘फर्क हे नेपाल’ अभियान सुरु गर्नुपर्छ । विदेशमा भएका विज्ञलाई स्वदेश फर्काउन र उनीहरूले आर्जन गरेको सीप–धन लगानी गर्न विशेष सहुलियतको व्यवस्था गर्नुपर्छ । प्रत्येक प्रदेशमा नवप्रवर्तन केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ, जहाँ युवाले आफ्नो विचारलाई उत्पादनमा बदल्न सकून् । यसका लागि कांग्रेसले सरकारी–निजी क्षेत्रको साझेदारीमा काम गर्नुपर्छ । कांग्रेसले ‘टाउन हल बैठक’ मार्फत युवासँग प्रत्यक्ष कुराकानी गर्ने तरिका बसाल्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा आलोचना गर्ने युवालाई नीति निर्माणमा सहभागी गराउने वातावरण बनाउनु कांग्रेसको दायित्व हो ।
साना–मझौला व्यवसायलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । नेपालको अर्थतन्त्रलाई केही सीमित व्यक्तिको हातबाट निकालेर युवाहरूले चलाएका स्टार्टअप सम्म पुर्याउनु पर्छ । यसका लागि पुँजी, प्रविधि र बजारको व्यवस्था गर्ने नीति कांग्रेसको प्राथमिकता हुनुपर्छ । युवालाई बिना धितो ऋण दिने र प्रविधि हस्तान्तरणमा राज्यले लगानी गर्ने संरचना तयार गर्न कांग्रेस चुक्नु हुँदैन । आजको समयमा देश डिजिटल लोकतन्त्र बिना अगाडि बढ्न सक्दैन । डिजिटल अधिकारलाई मानव अधिकारको रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।
समावेशी नीति र सामाजिक न्याय नै आधुनिक शासन प्रणालीको आत्मा हो । जात, धर्म र क्षेत्रभन्दा माथि उठेर नागरिक अधिकारको कुरालाई महत्त्व दिनुपर्छ । सबैलाई समान अवसर दिनुपर्छ । आरक्षणको सुविधाको पुनः मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । राजनीति र प्रशासनमा महिलाको बलियो सहभागिता हुनुपर्छ । युवा पुस्ताका महिलालाई नेतृत्व गर्ने अवसर दिनुपर्छ ।
हाम्रो कार्य जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय न्यायसँग जोडिनु पर्छ । यो भविष्यका पुस्ताको आधार हो । हरेक प्राणीको जीवन हो । अबको विकासको केन्द्र हरित अर्थतन्त्र हुनुपर्छ । कांग्रेसले विकासको प्रक्रियालाई वातावरणमैत्री र दिगो बनाउनुपर्छ । हिमाल पग्लनेदेखि सहरको प्रदूषणका समस्यामा स्पष्ट दृष्टिकोण–योजनाहरू ल्याउनुपर्छ ।
स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउन ’राइट टु रिकल’ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य र शिक्षामा राज्यको लगानी बढाऔँ । आधारभूत सेवाहरूलाई गैर–नाफामुखी व्यवसाय बनाऔँ । सरकारी खर्चमा पारदर्शिता हुनुपर्छ । बजेट–खर्चको विवरण सार्वजनिक गर्ने प्रणाली बलियो हुनुपर्छ । सार्वजनिक खरिद प्रक्रियालाई सुधारौँ । यसलाई पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन ई–टेन्डरिंग प्रणालीलाई व्यापक प्रयोग गरौँ ।
राजनीतिक संक्रमण र नागरिक असन्तोषका बीच नेपाली कांग्रेस आफ्नो कार्यशैली बदल्ने कि अस्तित्व जोगाउन संघर्ष गर्ने भन्ने दोसाँधमा उभिएको छ । आगामी २०८२ को संघीय निर्वाचनलाई लक्षित गर्दै पार्टीभित्र युवा ऊर्जाको सञ्चार, संस्थागत शुद्धीकरण र आर्थिक पुनरुत्थानको स्पष्ट मार्गचित्र कोर्नु अब कांग्रेसको अनिवार्य दायित्व बनेको छ । बीपीको विचारलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर ‘उत्तरदायी लोकतन्त्र’ को नेतृत्व गर्नु नै अहिलेको संकटको एकमात्र समाधान हो ।
देशको विदेश नीति–अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कमजोर हुँदै छ । हाम्रो विदेश नीति सधैँ स्वतन्त्र, असंलग्न र पञ्चशीलका आधारभूत मान्यतामा आधारित थियो र हुनुपर्छ । यसलाई अझ बलियो बनाउन कांग्रेसले धेरै काम गर्नुपर्छ । छिमेकी देशहरूसँग मित्रैलो र विश्वासिलो सम्बन्ध स्थापना गर्नुपर्छ ।
देशको विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउँदा राष्ट्रिय स्वार्थलाई सधैँ पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ । संयुक्त राष्ट्र संघ, सार्क, बिम्स्टेक जस्ता संगठनमा नेपालले सक्रियता बढाउनुपर्छ । विदेशमा बस्ने नेपालीको हितलाई ध्यानमा राखेर उनीहरूसँगको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउनुपर्छ ।
अन्त्यमा, नेपाल नयाँ युगको खोजीमा छ । त्यो युगको नेतृत्व गर्ने क्षमता कांग्रेसले देखाउनुपर्छ । यो यात्रा चुनौतीपूर्ण छ । तर, लोकतन्त्रको रक्षाका लागि कांग्रेसले आफ्नो जिम्मेवारी र कर्तव्य पूरा गर्नैपर्छ । युवा आन्दोलनले कांग्रेसलाई एउटा चेतावनी दिएको छ । बीपी कोइरालाको प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई २१औँ शताब्दीको प्रविधि, पारदर्शिता र नागरिकको चाहनासँग जोड्नुपर्छ । समाजवाद भनेको गरिबलाई राहत दिनु मात्र नभएर प्रत्येक नागरिक–युवालाई उद्यमी बन्ने अवसर दिनु हो ।
यदि कांग्रेसले आफ्नो कार्यशैलीमा सुधार गरेन, भ्रष्टाचारलाई प्रोत्साहन दिइरह्यो र सत्ताको खेलमा मात्रै लागिरह्यो भने, युवा आन्दोलनको अर्को लहरले यसलाई पनि सत्ताबाट हटाउन सक्छ । तर, कांग्रेसले यो चुनौतीलाई अवसरमा बदलेर उत्तरदायी लोकतन्त्रको नेतृत्व गर्यो भने, नेपालको भविष्य यसैका वरिपरि घुम्नेछ ।
