मानसिक रोग भनेको के हो? कसरी न्यूनीकरण गर्ने?

काठमाडौँ । मानसिक रोग (Mental Illness) भनेको व्यक्तिको मस्तिष्कको कार्यप्रणाली, भावना, सोच, व्यवहार वा सम्बन्धमा समस्या देखा पर्ने स्वास्थ्य अवस्था हो । यसले व्यक्तिको दैनिक जीवन, काम गर्ने क्षमता, पढाइ, पारिवारिक जीवन तथा सामाजिक सम्बन्धहरूमा असर पार्छ ।

मानसिक रोगका मुख्य विशेषताहरू:
मस्तिष्कमा असन्तुलन – न्यूरोकेमिकल असन्तुलन वा मस्तिष्कको संरचनामा समस्या ।

भावनात्मक अस्थिरता – अत्यधिक डर, चिन्ता, दुख, चिडचिडापन वा थकान महसुस ।

व्यवहार परिवर्तन – स्वभावमा अचानक परिवर्तन, आफूलाई या अरूलाई हानि पुर्‍याउने व्यवहार ।

सम्बन्धमा समस्या – आफन्त वा साथीभाइसँगको सम्बन्धमा दूरी ।

काम वा पढाइमा असर – ध्यान नलाग्ने, काममा मन नलाग्ने, निर्णय लिन नसक्ने ।

सामान्य मानसिक रोगहरू:

रोगको नाम लक्षणहरू
डिप्रेशन (अवसाद)
एङ्जायटी (चिन्ता विकार)
बाइपोलार डिसअर्डर
स्किजोफ्रेनिया
ओसीडी (Obsessive Compulsive Disorder)

रोगको नाम लक्षणहरू
ऊर्जा कमी, रुचि हराउनु, आत्महत्या सोच
अत्यधिक डर, बेचैनी, पसिना, मुटुको धड्कन बढ्नु
कहिले अत्यधिक खुशी, कहिले गहिरो दुख
भ्रम, स्वर सुन्ने, यथार्थता नबुझ्ने
बारम्बार विचार आउनु र त्यसलाई हटाउन व्यवहार दोहोर्याउनु

मानसिक रोगका कारणहरू:
जिनेटिक (वंशानुगत)

मस्तिष्कको रसायन असन्तुलन

बाल्यकालको आघात/दुर्व्यवहार

लामो समयको तनाव वा दु:खद घटना

नशा पदार्थको दुरुपयोग

न्यूनीकरण तथा उपचारका उपायहरू:

मनोपरामर्श (Counseling / Therapy)

औषधि (Psychiatric medication)

समर्थन समूह (Support group)

परिवार र साथीको सहयोग

ध्यान र योग (Meditation and Yoga)
ध्यान (Meditation) ले मनलाई शान्त पार्छ र नकारात्मक सोचलाई घटाउँछ ।
योग ले शारीरिक र मानसिक सन्तुलन कायम गर्छ ।

शारीरिक व्यायाम (Physical Exercise)
नियमित रूपमा हिँड्न, दौडन वा अन्य व्यायाम गर्नाले तनाव कम हुन्छ ।
व्यायामले “एन्डोर्फिन” भन्ने खुशी दिने हर्मोन निकाल्छ ।

आत्म-चिन्तन वा डायरी लेखन (Journaling)
आफ्नो भावना र अनुभवहरू डायरीमा लेख्दा मन हलुका हुन्छ ।
लेख्दा भावनात्मक व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ ।

साथीभाइ र परिवारसँग समय बिताउनु
आफ्नो कुरा कसैलाई खुलस्त भन्नु तनाव घटाउने एक राम्रो उपाय हो ।
सामाजिक समर्थनले आत्मबल बढाउँछ ।

रचनात्मक गतिविधिहरूमा संलग्न हुनु
चित्र बनाउने, संगीत सुन्ने, किताब पढ्ने जस्ता कार्यहरूले ध्यान अन्यत्र मोडिन्छ र मन रमाउँछ ।

राम्रो समय व्यवस्थापन
अत्यधिक काम र दबाब कम गर्न तालिका अनुसार काम गर्नु उपयोगी हुन्छ ।
‘काम’ र ‘आराम’ बीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ ।

पर्याप्त निद्रा
दिनमा ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक हुन्छ ।
निद्रा राम्रो भए तनाव स्वाभाविक रूपमा घट्छ ।

स्वस्थ आहार
सन्तुलित भोजन (फलफूल, हरियो सागसब्जी, पानी प्रशस्त) ले शरीर र मस्तिष्कलाई तन्दुरुस्त राख्छ ।

नकारात्मक कुराबाट टाढा रहने
निरन्तर सामाजिक सञ्जाल वा नकारात्मक समाचार हेर्नु तनाव बढाउने हुन्छ ।
सक्दो सकारात्मक सोच र वातावरण रोज्नु राम्रो ।

मनोपरामर्श (Counseling / Therapy)
कहिलेकाहीँ आफैँले समाधान गर्न नसक्ने अवस्थामा मनोवैज्ञानिक वा काउन्सिलरसँग कुरा गर्नु उपयोगी हुन्छ ।