हिमाल, जोखिम र आकाशको हेलिकप्टर व्यापार: भूगोलले जन्माएको आवश्यकता
मकालु खबर
काठमाडौं । नेपाल संसारकै अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको देश हो, तर यही सौन्दर्यले यहाँको जीवनलाई चुनौतीपूर्ण पनि बनाएको छ ।
हिमाल, भीर, खोँच, उकालो–ओरालोले भरिएको भूभागमा अझै हजारौँ बस्ती सडक सञ्जालबाट टाढा छन् । कतै बिरामी परे अस्पताल पुग्न घण्टौँ होइन, दिन लाग्न सक्छ । कतै दुर्घटना भयो भने उद्धारको एकमात्र माध्यम आकाश हुन्छ ।
यही यथार्थले नेपालमा हेलिकप्टर उद्योगलाई जन्म दिएको हो । यहाँ हेलिकप्टर व्यापार विलासिता होइन, भौगोलिक आवश्यकता हो, सेवा हो ।
हेलिकप्टर व्यापार भन्नाले हेलिकप्टर प्रयोग गरेर गरिने सम्पूर्ण व्यावसायिक सेवा बुझिन्छ । यो हेलिकप्टर किनबेच होइन, बरु सेवा–आधारित व्यवसाय पनि हो ।
सेवा क्षेत्रको व्यापकताः उद्धारदेखि विकाससम्म
नेपालमा हेलिकप्टर उद्योगका प्रमुख आधारहरू उद्धार, पर्यटन, चार्टर, माल ढुवानी, मेडिकल सेवा र सरकारी परियोजना हुन् ।
हिमाल क्षेत्रमा ट्रेकिङ गर्दा अक्सिजनको कमी, हिमपहिरो, चिप्लिएर लड्नु, हृदयघात, उचाइ रोग जस्ता समस्याले यात्रुहरू गम्भीर अवस्थामा पुग्छन् । सगरमाथा, अन्नपूर्ण, लुक्ला, कालापत्थर जस्ता स्थानमा दुर्घटना हुँदा हेलिकप्टर नै जीवन बचाउने साधन बन्छ । धेरै विदेशी पर्यटकको उद्धार बीमा कम्पनीमार्फत भुक्तानी हुन्छ, तर नेपाली नागरिकले भने धेरैपटक आफ्नै खर्चमा सेवा लिनुपर्छ ।
पर्यटनमा पनि यसको भूमिका ठूलो छ । सगरमाथा दृश्यावलोकन उडान, मुक्तिनाथ र गोसाइकुण्ड तीर्थयात्रा, विशिष्ट व्यक्तिको चार्टर सेवा, फिल्म छायांकन, फोटो तथा भिडियो निर्माण, यी सबैले उद्योगलाई आम्दानी दिन्छन् ।
दुर्गम क्षेत्रमा खाद्यान्न, औषधि, निर्माण सामग्री पु¥याउने काम, जलविद्युत आयोजना, टावर तथा पुल निर्माणमा भारी उपकरण ओसार्ने जिम्मेवारी पनि हेलिकप्टरकै काँधमा हुन्छ ।
सरकारी क्षेत्रमा सेना, प्रहरी, संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसन, निर्वाचन, जनगणना र विपद् व्यवस्थापनमा यसको प्रयोग अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । गैरसरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूका परियोजनामा पनि हेलिकप्टरको प्रयोग गरिन्छ ।
उद्योगको संरचना र आम्दानी
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणअन्तर्गत हाल करिब एक दर्जन व्यावसायिक हेलिकप्टर कम्पनीहरू सञ्चालनमा छन् । तिनीहरूले चार्टर उडान, उद्धार सेवा, पर्यटन उडान, मेडिकल निकासी (हवाई एम्बुलेन्स) र कार्गो सेवा प्रदान गर्छन् ।
आम्दानीको मुख्य स्रोत प्रति घण्टा भाडा हो, जुन सामान्यतया अमेरिकी डलर २,००० देखि ५,००० वा सोभन्दा बढी हुन सक्छ । उद्धार उडानमा बीमा कम्पनीको भुक्तानी महत्त्वपूर्ण स्रोत हो । सरकारी सम्झौता र पर्यटन प्याकेज पनि उद्योगका स्थायी आय आधार हुन् ।
उद्धार लागतः नेपाल र भारतको तुलना
नेपालमा एअरबस एच–१२५ (एएस–३५० बी३ई) जस्ता हेलिकप्टर उद्धार र उच्च हिमाली उडानका लागि लोकप्रिय छन् । सामान्य उद्धार उडानको लागत करिब २,५०० देखि ४,००० अमेरिकी डलर (लगभग ३ लाख ३० हजारदेखि ५ लाख ३० हजार रुपैयाँ) पर्छ । अत्यन्त दुर्गम वा उच्च उचाइबाट उद्धार गर्दा लागत १२ लाख रुपैयाँ वा त्योभन्दा माथि पनि पुग्न सक्छ ।
भारतमा हेलिकप्टर वा हवाई एम्बुलेन्स सेवाको लागत सामान्यतया ३ देखि ८ लाख भारतीय रुपैयाँ (३,५००–९,५०० अमेरिकी डलर) को आसपास पर्छ ।
मुख्य अन्तरका कारणहरू यस्ता छन्ः
नेपालमा धेरै उद्धार हिमाली र दुर्गम क्षेत्रमा हुने भएकाले जोखिम, उचाइ र समय बढी लाग्छ । भारतमा धेरै सेवा शहरी वा सजिलो भूभागमा हुने भएकाले केही अवस्थामा लागत कम हुन्छ । बीमा संरचना र मेडिकल टोलीको व्यवस्था पनि फरक हुन्छ ।
एअरबस एच–१२५ (एएस–३५० बी३ई): हिमालको भरोसा
एअरबस एच–१२५ एकल–इन्जिन, हल्का तर शक्तिशाली बहुउपयोगी हेलिकप्टर हो । यसको अधिकतम सञ्चालन उचाइ करिब २३,००० फिट (७,००० मिटर) छ । पाइलटसहित पाँच जनासम्म यात्रु बोक्न सक्छ । अधिकतम टेकअफ तौल करिब २,८०० किलोग्राम हुन्छ । अधिकतम गति करिब २८७ किलोमिटर प्रतिघण्टा र सामान्य क्रुज गति करिब २६० किलोमिटर प्रतिघण्टा हुन्छ ।
यसै हेलिकप्टर परिवारले सगरमाथामा सबैभन्दा उच्च उचाइमा अवतरण र टेकअफ गरी विश्व कीर्तिमान कायम गरेको छ । त्यसैले नेपाल जस्ता उच्च हिमाली देशका लागि यो अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छ ।
एकल इन्जिन भएकाले सञ्चालन र मर्मत तुलनात्मक रूपमा किफायती हुन्छ । यात्रु सेवा, चार्टर, हवाई एम्बुलेन्स, खोज तथा उद्धार, माल ढुवानीका सबै क्षेत्रमा यसको प्रयोग हुन्छ ।
कागजको क्षमता र हिमालको वास्तविकता
कागजमा पाइलटसहित पाँच जना लेखिएको भए पनि हिमाली क्षेत्रमा वास्तविकता फरक हुन्छ । ५,३०० मिटरभन्दा माथि, जस्तै सगरमाथा बेस क्याम्पमा, हावा अत्यन्त पातलो हुन्छ । हावा पातलो भएपछि इन्जिनको शक्ति र लिफ्ट क्षमता घट्छ । त्यसैले सीट संख्या होइन, तौल नै निर्णायक बन्छ ।
काठमाडौँबाट सिधै सगरमाथा बेस क्याम्प गएर पाँच जनालाई एकैपटक ल्याउनु वा उद्धार गर्नु सामान्य अवस्थामा सुरक्षित हुँदैन ।
उद्धारको वास्तविक अभ्यासमा प्रायः एक जना बिरामी मात्र ल्याइन्छ, कहिलेकाहीँ एक मेडिकल कर्मचारीसहित हुन्छ । धेरैपटक २–३ पटक उडान गर्नुपर्छ । पाँच जनालाई एकैपटक निकाल्न सकिने अवस्था प्रायः लुक्ला जस्ता तल्लो उचाइ क्षेत्रमा मात्र सम्भव हुन्छ ।
सामान्य क्षमताको अनुमानमा लुक्ला वा फाक्दिङ क्षेत्रमा ३–४ जना, नाम्चे आसपास २–३ जना, बेस क्याम्प वा कालापत्थर क्षेत्रमा १–२ जना मात्र उद्धार गर्न सकिन्छ ।
ओभरलोड, उचाइ र दुर्घटनाको जोखिम
नेपालमा विगत ६ दशकमा हेलिकप्टरसमेत गरी ४० भन्दा बढी हवाई दुर्घटना र ९० भन्दा बढी मृत्यु भएका छन् । धेरै दुर्घटनामा कठिन मौसम, पातलो हावा, घुमाउरो भूभाग र उच्च उचाइ मुख्य कारण देखिएका छन् ।
उच्च उचाइमा यदि हेलिकप्टरले बढी तौल बोकेको छ भने टेकअफ क्षमता घट्छ । पर्याप्त लिफ्ट नपाउँदा हेलिकप्टरले उचाल्न, घुमाउन वा स्थिर रहन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ ।
सार्वजनिक प्रतिवेदनहरूले प्रत्येक दुर्घटनामा अधिक तौल नै कारण थियो भनेर स्पष्ट नलेखे पनि, उच्च तौल र उच्च उचाइको संयोजनलाई जोखिमपूर्ण मानिन्छ । उड्डयन अधिकारी र पाइलटहरूले यसलाई गम्भीर चुनौतीका रूपमा लिन्छन् ।
हालैका वर्षहरूमा सोलुखुम्बु तथा अन्य हिमाली क्षेत्रमा भएका केही दुर्घटनाहरूले मौसम, भूभाग र उचाइको कठिन संयोजन कति संवेदनशील हुन्छ भन्ने देखाएका छन् ।
आकाशको व्यापार, जीवनको जिम्मेवारी
नेपालमा हेलिकप्टर उद्योग नाफामूलक व्यापार अवश्य हो, तर यसको सामाजिक महत्व अझ गहिरो छ । यो उद्योगले दुर्गम गाउँलाई देशसँग जोड्छ, पर्यटकलाई हिमालको सौन्दर्य देखाउँछ, बिरामीलाई जीवन दिन्छ, विपद्मा परेकालाई आशा दिन्छ ।
तर हिमालसँग सम्झौता गर्न मिल्दैन । यहाँ हरेक निर्णय सुरक्षामुखी हुनुपर्छ । तौल व्यवस्थापन, मौसमको सही मूल्याङ्कन, उचाइअनुसार इन्धन योजना र कडाइका साथ नियम पालनन नै सुरक्षित उडानका आधार हुन् ।
आकाशमा घुमिरहेको त्यो सानो हेलिकप्टर व्यवसायको प्रतीक मात्रै होइन । त्यो कहिलेकाहीँ कसैको अन्तिम आशा, कसैको परिवारको भरोसा, र कसैको जीवनको डोरी पनि हो । हिमालमाथि उड्ने पखेटाले नाफा मात्र होइन, जिम्मेवारी, जोखिम र मानवताको भार पनि बोकेको हुनुपर्छ ।
मकालु खबर
