दसैँमा बलि दिने चलन कसरी चल्यो यो अनुसन्धानको विषय हो : धर्मगुरु

काठमाडाैँ । विजयादशमी । अधिकांश नेपालीले मान्यजनबाट टीका, जमरा ग्रहण गरेर मनाउँदैछन् । आफूभन्दा ठूला व्यक्तिबाट नवदुर्गाको प्रसाद ग्रहण गरेर यो पर्व मनाइन्छ ।

दसैँको मुख्य दिन विजयादशमीको महत्त्व वैदिक कालदेखि नै रही आएको १००८ स्वामी आत्मनन्द गिरीजी महाराजले बताउँछन् । तनहुँको देवघाटधाममा रहेको गलेश्वर आश्रमका मठाधीश समेत रहेका स्वामी आत्मनन्दले दसैँ आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल नवमीसम्म उपासना गरेर मनाइने वैदिक सनातन धर्म अनुरुप शक्ति उपासनाको पर्व रहेको बताए । उनी विजयादशमी देवीको प्रसाद ग्रहण गर्ने पर्वको रूपमा रहेको बताउँछन् ।

भगवान् रामले राक्षस रावणसँग युद्ध गर्दा भगवतीको उपासना गरेर शक्ति प्राप्त भएपछि रावणसँग विजयी भएको उत्सवमा यो पर्व मनाइने गरेको किंवदन्ती छ । १००८ स्वामी आत्मनन्द गिरीजी महाराज नेपालमा शक्ति देवीको नाममा बलि दिने प्रचलन विकृतिको रूपमा आएको बताउँछन् । शास्त्रमा धेरै ठाउँमा बलि शब्दको प्रयोग भए पनि बलिको अर्थ देवी, देवतालाई प्रतीकको रूपमा अर्पण गर्ने उपहार रहेको उनको धारणा छ ।

धर्म र संस्कृतिमा विकृति आउन नहुने तथा राजनीतिक हस्तक्षेप हुन नहुने उनको तर्क छ । ‘आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल नवमीसम्म वैदिक सनातन धर्म अनुरुप शक्ति उपासनाको पर्व हो दसैँ । विजया दशमी देवीको प्रसाद ग्रहण गर्ने पर्वको रूपमा हामीले यसलाई लिएका छौँ,’ स्वामी आत्मनन्द गिरीजी भन्छन्, ‘विजयादशमीमा टीका र जमराको प्रयोग हुन्छ । आफूभन्दा ज्येष्ठ, ज्ञानवृद्ध, वयोवृद्धको हातबाट टीकाजमरा लगाएर आशीर्वाद लिने गरिन्छ ।’

उनी थप्छन्, ‘हिन्दुस्तानका सनातन वा अन्यत्रका सनातनीहरूले विजयादशमीमा जमरा र टीको लगाउँदैनन् । केवल नेपालीहरूले मात्रै मान्यजनबाट टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद लिन्छन् । नवदुर्गाको प्रसादको रुपमा यसलाई ग्रहण गर्दछौँ । भगवान् रामले रावणसँग विजयी पाएको अवसरमा विजयादशमी मनाइन्छ ।’

१०८ स्वामी अमृतानन्द गिरीले सनातन वैदिक परम्परामा पर्ने विभिन्न पर्वहरूमध्येको मुख्य पर्व विजयादशमी भएको बताए । आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा यो पर्व मनाइने परम्परा रहेको उनी बताउँछन् । संस्कृतिसँग पछिल्लो समय केही विकृति जोडिएको भन्दै देवीलाई बलि दिनु राम्रो नभएको स्वामी अमृतानन्दको तर्क छ ।

बलि प्रथा कसले र किन चलायो भन्ने अनुसन्धानको विषय भएको उनको मत छ । ‘आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा यो पर्व मनाइन्छ । आफूभन्दा ज्येष्ठ, श्रेष्ठहरू गन्यमान्यजनबाट तिलकप्रसाद ग्रहण गरेर विजयादशमी मनाइन्छ,’ स्वामी अमृतानन्द भन्छन्, ‘तर यो संस्कृतिसँग अलिकित विकृति पनि जोडिएको छ । जुन बलिप्रथा भनिन्छ, यो विचारणीय छ । जगतजननीलाई यसरी बलि दिनु हुँदैनथ्यो। तर कहाँबाट कसरी र किन यस्तो प्रथा चल्यो, यो अनुसन्धानको विषय हो ।’ टीका प्रसाद ग्रहण गरेर मनाउनु चाहिँ उदाहरणीय भएको स्वामी अमृतानन्द बताउँछन् ।