माइतीघरमा पीडितहरूको धर्ना- फरक पीडा तर माग एउटै न्याय!

काठमाडौँ । काठमाडौँको माइतीघर मण्डला सरकारलाई खबरदारी गर्ने र आफ्नो माग राख्ने थलोको रूपमा परिचित छ ।

यही थलोमा यतिबेला विभिन्न घटनाका पीडितहरूको न्यायको माग राख्दै धर्नामा बसेका छन् । धर्नामा बसेका सबैका आ–आफ्नै पीडा छन्, कसैले दुर्घटनापछि उपचार खर्च नपाएर छट्पटाईरहेका छन् भने कोही बलात्कृत भएर अपमानजनक भएर बस्नुपरेको छ ।

बलात्कार, अन्तरजातीय विवाहका कारण भएको हत्या तथा बर्सौँ पुराना मुद्दामा न्याय खोज्दै पीडितहरू माइतीघरको सडकमा पीडकको तस्बिरसहित व्यानर टाँगेर धर्नामा उत्रेका छन् । सुनसरीको इनरुवा नगरपालिका–६ की देविका खनाल २१ दिनदेखि माइतीघरमा धर्नामा बसिरहेका छन् ।

उनले २०८१ सालमा वडाध्यक्ष सुमन थापाले दुर्घटना गराएपछि उपचारको जिम्मेवारी नलिएको आरोप लगाए । दुर्घटनापछि स्थानीयवासीले अस्पताल पुर्याए पनि आफूले आवश्यक सहयोग नपाएको उनको गुनासो छ । दुर्घटनाका कारण अपाङ्गता भएको उल्लेख गर्दै उनले उपचार खर्च, क्षतिपूर्ति तथा दोषीमाथि कानुनी कारबाहीको माग गरेका छन् ।

स्थानीय तहदेखि विभिन्न निकायमा न्यायको खोजी गरेपनि सुनुवाइ नभएपछि संघीय सरकारको ढोका ढकढक्याउन माइतीघरमा धर्नामा बस्न बाध्य भएको उनको भनाइ छ । पीडितले न्यायका लागि सडकमा आउनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न सरकारसँग उनले आग्रह गरे । उनले प्रमुख जिल्ला अधिकारीले समेत वडाध्यक्ष थापासँग मिलेर पाँच लाखमा मिल्न आफूलाई दबाब दिएको बताए । उनले दुर्घटनाको निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीलाई कारबाही गर्न र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिलाउन सरकारसँग माग गरे ।

उनले भने ‘न्यायको माग गरी माइतीघरमा धर्ना बसेको २१ दिन भइसक्यो । तरपनि सरकारले अपराधीलाई कारबाही गरेको छैन । किन कारबाही भएको छैन ? भर्खरै गृहमन्त्री आउनुभएको छ, अब उहाँको आस छ । उहाँकै आसमा म सडकमा बसिरहेको छु ।’

त्यसैगरी, सर्मिला शाही तीन महिनाको शिशु काखमा बोकेर सात दिनदेखि माइतीघरमा धर्ना दिइरहेका छन् । आफूलाई शरीर बन्धक बनाएर जबरजस्ती करणी गरिएको आरोप लगाउँदै उनले बलात्कारबाट जन्मिएको सन्तानको पालनपोषणको जिम्मेवारी पीडक पक्षले लिनुपर्ने माग राखेका छन् ।

नेपाल प्रहरीमा कार्यरत रहेका आरोपित हाल जबरजस्ती करणी र शरीर बन्धक सम्बन्धी मुद्दामा पुर्पक्षका लागि थुनामा रहेको जानकारी दिँदै शाहीले बच्चाको जन्मदर्ता र भविष्यको जिम्मेवारीसमेत पीडक परिवारले वहन गर्नुपर्ने बताए ।

उनले भने ‘धेरैले भन्छन्, काम गर्न जा । सानो बच्चा छाडेर म कहाँ काम गर्न जानू । तीन महिनाको सुत्केरी मान्छे को काम गर्न जान्छ ?’

यता, दलित अधिकारकर्मी प्रकाश टमाटा अन्तरजातीय विवाहका कारण ज्यान गुमाएका अजित मिजारको न्यायका लागि धर्नामा सहभागी भएका छन् । उनकाअनुसार काभ्रेका मिजारलाई अन्तरजातीय विवाहकै कारण धादिङमा लगेर हत्या गरिएको थियो । घटनामा प्रहरी प्रशासनको समेत लापरबाही रहेको आरोप लगाउँदै उनले दशक बितिसक्दा पनि पीडित परिवारले न्याय नपाएको बताए ।

कहिलेसम्म दलितहरू अन्तरजातीय विवाहको कारण मारिनुपर्ने हो ? उनको प्रश्न छ । अजित मिजारले न्याय नपाउन्जेलसम्म निरन्तर धर्नामा बस्ने उनले बताए ।

उनले भने ‘हत्या गरेर गाडिएको लास १० वर्षदेखी टिचिङ अस्पतालमा छ । अन्तरजातीय बिहे भएकै कारण अजित मिजारलाई मार्ने, अहिलेसम्म अदालत न्याय पनि नदिने, प्रहरी प्रशासनले मतलब नगर्ने गरेका छन् । कहिलेसम्म दलितहरू अन्तरजातीय विवाहको कारण मारिनुपर्ने हो ? न्याय पाउन कति समय कुनुपर्ने हो ?’

माइतीघरमा कृष्णमाया उप्रेती पनि १३ वर्ष अगाडीको बलात्कार मुद्दामा न्यायको माग गर्दै धर्नामा बसेका छन् । सर्वोच्च अदालतले समेत आफूलाई उचित न्याय नदिएको उनको गुनासो छ । नेत्रप्रसाद तिमिल्सिनाले २०७० सालमा आफूमाथि बलात्कार गरेको बताए । आफूले न्याय नपाएसम्म माइतीघरमा नै धर्नामा बसिरहने उनको भनाई छ ।

उनले न्याय नपाए आफू आत्महत्या गर्ने र त्यसको जिम्मेवार अदालत र सरकार हुनुपर्ने बताए । पीडितले आफ्नो गोपनीयताको हकलाई समेत त्यागेर माइतीघरमा न्यायको लागी धर्नामा बस्नुपर्ने स्थिति आउनुले पनि नेपालमा न्यायको स्थिति कस्तो छ भन्ने प्रस्ट पार्ने उनको भनाई छ ।

उनले भने ‘जो अहिले नयाँ प्रधानन्याधीश हुनुहुन्छ, उहाँले नै गरेको फैसला हो २०८१ साल साउन २१ गते, फैसला गर्दाखेरि प्रतिवादीको गुमराहमा परेर गर्नुभयो । मलाई नै उल्टो दोषी देखाउनुभएको छ ।’

उनले आफू हरेक स्थानमा अपमानित हुनुपरेको बताए । पीडित अपमानित हुने स्थितिको अन्त्य हुनुपर्ने उनको माग छ । माइतीघरमा धर्ना दिनेहरूको कथा फरक छन्, पीडा फरक छ, तर माग एउटै छ – निष्पक्ष न्याय । माइतीघरमा धर्नामा बसेकाहरूको आवाज प्रतिनिधि सभामा प्रवेश पाएको छ । मंगलवार बसेको प्रतिनिधि सभाको बैठकमा श्रम संस्कृति पार्टीका अध्यक्ष हर्कराज राईले विभिन्न माग राखेर धर्नामा बसेका पीडितहरूको माग सम्बोधन गर्न सरकारको ध्यानाकर्षण गराए ।