सगरमाथा क्षेत्र: सुन्दरता, संघर्ष र हेलिकप्टर उद्धारको आवश्यकता
मकालु खबर
काठमाडौं । नेपालको उत्तरपूर्वी भागमा अवस्थित सगरमाथा क्षेत्र विश्वकै अग्लो शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) का कारण अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छ । हिमालको काखमा फैलिएको खुम्बु क्षेत्र केवल प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रतीक मात्र होइन, भौगोलिक कठिनाइ, उचाइजन्य जोखिम र मानवीय सहनशीलताको कठोर परीक्षा पनि हो । प्रत्येक वर्ष हजारौँ विदेशी तथा स्वदेशी पर्यटक यहाँ ट्रेकिङ र आरोहणका लागि पुग्ने गर्दछन् । तर यो यात्रा जति रोमाञ्चक छ, त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि छ ।
सगरमाथा क्षेत्र अत्यन्तै दुर्गम भू–भागमा पर्छ । यहाँ ठाडा चट्टान, गहिरा खोंच, विशाल हिमनदी र साँघुरा, चिप्ला पदमार्गहरू रहेका छन् । सडक सञ्जाल सीमित छ, धेरै स्थानमा पैदल हिँड्नु नै एकमात्र विकल्प हो । सामान ढुवानीका लागि भरिया वा याक प्रयोग गरिन्छ । आकस्मिक अवस्थामा बिरामी वा घाइतेलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउनु आफैंमा ठूलो चुनौती बन्छ ।
यस क्षेत्रको मौसम अत्यन्त अनिश्चित छ । बिहान सफा आकाश देखिए पनि केही घण्टामै हिउँ आँधी चल्न सक्छ । तीव्र वेगको हावा, अत्यधिक चिसो र हिमपात यहाँका सामान्य अवस्था हुन् । तापक्रम माइनस दर्जनौँ डिग्रीसम्म झर्न सक्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लिने र हिमपहिरोको जोखिमसमेत बढिरहेको विज्ञहरू बताउँछन् । हिमपहिरो, हिमनदी फुट्ने र चट्टान खस्ने जोखिम सधैं रहन्छ । सडक, स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार जस्ता सुविधा न्यून भएकाले यहाँ धेरै ठाउँमा पैदल हिँड्नु नै एकमात्र विकल्प छ ।
उचाइ र अक्सिजनको अभाव
सगरमाथा क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको उचाइ हो । उचाइ बढ्दै जाँदा वायुमण्डलीय चाप घट्छ र अक्सिजनको मात्रा कम हुन्छ । शरीरले पर्याप्त अक्सिजन नपाउँदा अल्टिच्युड सिकनेस अर्थात् उचाइजन्य रोग देखापर्छ ।
टाउको दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, भोक नलाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, थकान र निद्रा नलाग्ने जस्ता लक्षण प्रारम्भिक संकेत हुन् । यस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्दा अवस्था गम्भीर बन्दै जान सक्छ ।
गम्भीर अवस्थामा फोक्सोमा पानी जम्ने र मस्तिष्क सुन्निने जस्ता ज्यानघातक समस्या देखिन्छन् । बिरामी हिँड्न नसक्ने, चेतना गुमाउने वा कोमामा जान सक्ने जोखिम रहन्छ । समयमै उपचार नपाए मृत्यु पनि हुन सक्छ ।
विदेशी पर्यटक किन बढी जोखिममा ?
नेपालमा वर्षमा लाखौं विदेशी पर्यटक भित्रिन्छन् । तीमध्ये हजारौँ सगरमाथा र अन्य उच्च हिमाली क्षेत्रमा ट्रेकिङका लागि पुग्छन् । अध्ययनहरूका अनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रमा जानेमध्ये करिब ३०–४० प्रतिशतले कुनै न कुनै रूपमा उचाइजन्य समस्याको अनुभव गर्छन् । विदेशी पर्यटक विशेष गरी समुद्री सतह नजिकका देशबाट सिधै उच्च हिमाली क्षेत्रमा आउने भएकाले शरीरलाई उचाइसँग अभ्यस्त हुन समय लाग्छ ।
धेरैले छोटो समयमै धेरै उचाइ पार गर्ने प्रयास गर्दा समस्या झन् बढ्छ । सगरमाथाको अचानक बदलिने मौसम, तीव्र हावा र कडा चिसो उनीहरूका लागि नयाँ अनुभव हुन्छ । आफू आएको देशको मौसमसँग धेरै फरक हुने भएकाले अनुकूल हुन समय लाग्छ । उकालो–ओरालो, चिप्ला बाटा, हिमनदी र चट्टानी ट्रेलमा हिँड्ने बानी नहुनुले पनि विदेशी पर्यटकलाई लामो समयसम्म पैदल यात्रा गर्न नसक्ने समस्या हुन्छ । स्थानीय भाषा नबुझ्दा सूचना, सहयोग र निर्देशन लिन गाह्रो हुन्छ । खानपान, बसोबास र दैनिक जीवनशैलीमा फरक पर्दा असहज महसुस हुन्छ ।
कतिपय पर्यटक पर्याप्त शारीरिक अभ्यास नगरी आउँछन् । उच्च उचाइमा सामान्य रोग पनि गम्भीर हुन सक्छ । आधुनिक स्वास्थ्य सेवा, सडक, सञ्चार सुविधा न्यून भएकाले आकस्मिक अवस्थामा तुरुन्त सहयोग पाउन कठिन छ । स्थानीय बासिन्दा उचाइ, मौसम र भूगोलसँग केही हदसम्म अभ्यस्त हुन्छन् तर विदेशी पर्यटकका लागि यी सबै कुरा एकैचोटि नयाँ र चुनौतीपूर्ण हुने भएकाले यात्रा अझ कठिन हुन्छ ।
त्यसैगरी, लामो उकालो–ओरालो हिँडाइ, चिसो मौसम, अपरिचित खाना, भाषा र संस्कृति फरक हुनु, र सीमित स्वास्थ्य सेवा लगायतका सबै कारणले विदेशीहरूलाई थप असहजता हुन्छ । कतिपयले पर्याप्त शारीरिक तयारी नगरी वा स्वास्थ्य परीक्षण नगरी यात्रा सुरु गर्ने गर्दा जोखिम बढ्ने गरेको पर्यटन व्यवसायीहरू बताउँछन् ।
मृत्युका घटना र तथ्यांक
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा ठूलो संख्यामा विदेशी पर्यटक पाउँदै आएको छ । सबै पर्यटकहरूमा सबैले उच्च हिमाल यात्रा गर्दैनन्, धेरैले काठमाडौँ, पोखरा लगायतका ठाउँ भ्रमण गर्छन् । सगरमाथा क्षेत्र (जस्तै एभरेस्ट बेसक्याम्प, खुम्बु) मा आउने पर्यटकको संख्या वार्षिक रूपले हजारौंमा गणना हुन्छ ।
केही वर्षको तथ्यांक अनुसार हरेक पाँच महिनामा मात्रै २५ हजारभन्दा बढी ब्यक्ति सगरमाथा क्षेत्रमा पुगेका छन् । जसमा उच्च उचाइका कारणले हुने समस्या बढि देखिएको छ । सगरमाथा बेसक्याम्प ट्रेकमा अध्ययनले देखाए अनुसार करिब ३०–४० प्रतिशत पर्यटकहरूले अल्टिच्युड सिकनेसका केही लक्षण अनुभव गर्छन् । धेरैको समस्या हल्का स्वरूपमा हुन्छ (टाउको दुख्ने, वान्ता, थकान आदि), तर केहीलाई गम्भीर पीडा, फोक्सोमा तरल पदार्थ जम्ने वा मस्तिष्कमा समस्या देखिएको छ ।
नेपालका उच्च हिमाल क्षेत्रमा अल्टिच्युड सिकनेस वा अन्य उच्च उचाइ सम्बन्धी स्वास्थ्य समस्याका कारण केही पर्यटक मृत्यु पनि हुने भएको तथ्यांकहरू उपलब्ध छन् । मुस्ताङमा विगत वर्षमा ११ पर्यटक उच्च उचाइका समस्याका कारण बेहोस र मृत्यु भएका रिपोर्ट छन् ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा उचाइजन्य समस्या, खराब मौसम, हिमपहिरो र अन्य दुर्घटनाका कारण हरेक वर्ष केही पर्यटकको मृत्यु हुने गरेको छ । सगरमाथा आरोहणको इतिहासमा ३४० भन्दा बढी मृत्यु दर्ता भइसकेका छन् । यद्यपि ती सबै मृत्यु केवल उचाइजन्य समस्याका कारण नभई हिमपहिरो, चट्टान खस्नु, थकान र मौसमका कारण पनि भएका हुन् ।
अन्नपूर्ण र मुस्ताङ जस्ता अन्य उच्च हिमाली क्षेत्रमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा उचाइसम्बन्धी समस्याका कारण मृत्युका घटना सार्वजनिक भएका छन् । यद्यपि समग्र पर्यटक संख्याको तुलनामा गम्भीर घटना प्रतिशतका हिसाबले कम भए पनि जोखिम शून्य भने छैन ।
हेलिकप्टर उद्धार किन अनिवार्यजस्तै ?
सगरमाथा क्षेत्रको दुर्गमता र सीमित स्वास्थ्य पूर्वाधारका कारण गम्भीर बिरामीको उपचार स्थानीय स्तरमै सम्भव हुँदैन । उचाइजन्य रोगको सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार भनेको तुरुन्त तल्लो उचाइमा झार्नु हो । तर सगरमाथा क्षेत्र अत्यन्तै दुर्गम, ठाडो र चट्टानी छ । पैदल वा स्ट्रेचरमार्फत बिरामीलाई झार्दा धेरै समय लाग्न सक्छ । खराब मौसमले उद्धारमा थप अवरोध पुर्याउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा हेलिकप्टर उद्धार नै सबैभन्दा छिटो र सुरक्षित विकल्प हुन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा अस्पताल र विशेषज्ञ उपचार उपलब्ध हुँदैन ।
हेलिकप्टरले बिरामीलाई छिटो सुविधासम्पन्न अस्पतालसम्म पुर्याउँछ । हेलिकप्टरबाट केही मिनेटमै उचाइ घटाउन सकिन्छ । मौसम छिट्टै बिग्रन सक्छ, रात पर्नु वा हिउँ पर्न थालेपछि उद्धार असम्भव हुन सक्छ । हेलिकप्टर नै सबैभन्दा छिटो र सुरक्षित विकल्प हुन्छ ।
सगरमाथा क्षेत्रमा अक्सिजन लेभल घट्नु जस्तो समस्या देखिएमा हेलिकप्टर उद्धार आवश्यक हुन्छ । पैदल वा ढुवानीमा समय लाग्दा बिरामीको ज्यान जोखिममा पर्ने भएकाले पनि हेलिकप्टर उद्धार नै सुरक्षित विकल्प मानिन्छ । हेलिकप्टरमार्फत बिरामीलाई केही मिनेटमै तल्लो उचाइमा झारेर सुविधासम्पन्न अस्पतालमा पुर्याउन सकिन्छ । समयमै उद्धार नभए अक्सिजनको कमीका कारण बिरामीको अवस्था जटिल भई मृत्यु हुन सक्ने चिकित्सकहरू चेतावनी दिन्छन् ।
समयमै हेलिकप्टरबाट उद्धार गरिएन भने मृत्यु पनि हुन सक्छ ?
हो, सगरमाथा क्षेत्रमा रहेका विदेशी (वा स्वदेशी) बिरामीलाई समयमै हेलिकप्टरबाट उद्धार नगरिए मृत्यु हुन सक्छ । सगरमाथा क्षेत्र अत्यधिक उचाइमा पर्ने भएकाले अक्सिजनको मात्रा कम हुन्छ । अक्सिजन कमी हुँदा हाई–अल्टिच्युड सिकनेस, फोक्सो सुन्निनु र मस्तिष्क सुन्निनु जस्ता ज्यानघातक समस्या हुन सक्छन् ।
तीव्र अवस्थामा तुरुन्तै तल झारेर उपचार नगरे स्थिति झन् बिग्रँदै जान्छ । पैदल वा साधारण साधनबाट उद्धार गर्न धेरै समय लाग्ने भएकाले ढिलाइले मृत्युको जोखिम बढ्छ । त्यसैले छिटो र सुरक्षित उद्धारका लागि हेलिकप्टर आवश्यक पर्छ । समयमै हेलिकप्टर उद्धार भएन भने सगरमाथा क्षेत्रमा बिरामीको मृत्यु पनि हुन सक्छ ।
पूर्वतयारी र सतर्कताको आवश्यकता
सगरमाथा क्षेत्रको यात्रा सफल र सुरक्षित बनाउन उचित योजना र तयारी अपरिहार्य छ । बिस्तारै उचाइ बढाउने, प्रशस्त पानी पिउने, पर्याप्त आराम गर्ने, शारीरिक रूपमा फिट रहनु र अनुभवी गाइडको साथमा यात्रा गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
लक्षण देखिनेबित्तिकै बेवास्ता नगरी तुरुन्त जानकारी गराउनु र आवश्यक परे यात्रा रोक्नु बुद्धिमानी हुन्छ । जोखिमलाई चुनौती ठान्नुको सट्टा प्रकृतिप्रति सम्मान र सजगता आवश्यक छ ।
सगरमाथा क्षेत्र प्राकृतिक सुन्दरता, साहसिक पर्यटन र सांस्कृतिक विविधताको अद्भुत संगम हो । तर यस क्षेत्रको भौगोलिक जटिलता, कठोर मौसम र उचाइजन्य जोखिमलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन ।
प्रत्येक वर्ष लाखौँ पर्यटक नेपाल भित्रिए पनि उच्च हिमाली क्षेत्रमा जानेहरूले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । पर्याप्त तयारी, सचेतना र समयमै उपचारको पहुँच भए सगरमाथाको यात्रा जीवनभर सम्झनलायक अनुभव बन्न सक्छ । अन्यथा, लापरवाहीले यो सुन्दर यात्रा जीवनकै अन्तिम यात्रा बन्न पनि सक्छ ।
मकालु खबर
