मौलिक स्वादको उत्सव तिहारको सेलरोटी र छठको ठेकुवाः तराई र पहाडलाई जोड्ने सांस्कृतिक पुल

काठमाडौं । नेपालको विविधतापूर्ण संस्कृतिमा खानपानले एक महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पहाडी क्षेत्रमा तिहारको अभिन्न अंग बनेको सेलरोटी र तराईको छठ पर्वको मुख्य प्रसाद ठेकुवाले भौगोलिक दूरीलाई मेटाउँदै सांस्कृतिक एकताको सूत्रमा बाँधेको छ । यी दुई परम्परागत स्वादले तराई र पहाडका समुदायलाई नजिक ल्याएको छ, जसले नेपाली एकताको अनुपम प्रतीकका रूपमा आफूलाई स्थापित गरेका छन्।

तिहार र सेलरोटीको मिठास
दीपावली भनेर पनि चिनिने तिहार, नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। पाँच दिनसम्म चल्ने यो पर्वमा काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी र भाइटीकाको पूजा गरिन्छ। यस पर्वमा सेलरोटीको विशेष महत्व रहन्छ। चामलको पिठोबाट बनाइने, तेलमा तारेर तयार गरिने यो गोलो मिठाई दशैं र तिहारजस्ता चाडहरूमा देवतालाई चढाउनुका साथै परिवार र आफन्तहरूबीच बाँडेर खाने परम्परा छ। सेलरोटीले पर्वको रौनकलाई अझै बढाउँछ।

छठ र ठेकुवाको पवित्रता
छठ पर्व विशेषगरी तराई क्षेत्रका मधेसी, थारू र मैथिली समुदायमा गहिरो आस्थाका साथ मनाइन्छ। चार दिनसम्म चल्ने यो सूर्य देवताको उपासना पर्व हो, जसमा भक्तहरूले निर्जला व्रत बस्छन् र उदाउँदो तथा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यस पर्वको प्रमुख प्रसाद हो ठेकुवा। गहुँको पिठो, गुड, घिउ र मसला मिसाएर बनाइने यो कुरकुरे बिस्कुटलाई छठी माईको प्रिय भोजन मानिन्छ। मध्यरातमा तयार गरिने ठेकुवा पूजापछि परिवार र समुदायमा बाँडिन्छ। प्रकृति, स्वास्थ्य र समृद्धिसँग जोडिएको ठेकुवाले जाडो मौसममा ऊर्जा प्रदान गर्छ भने छठ पर्वले जल स्रोतको सरसफाइजस्ता वातावरणीय संरक्षणको सन्देश पनि दिन्छ।

स्वादको सांस्कृतिक पुल
नेपालको भौगोलिक विविधताका कारण तराई र पहाडका संस्कृतिहरू केही भिन्न देखिए पनि सेलरोटी र ठेकुवाजस्ता परिकारले यी क्षेत्रलाई एकताको सूत्रमा बाँधेका छन्। पहाडी क्षेत्रमा तिहार मनाउँदा सेलरोटी तराईसम्म पुग्छ भने छठमा ठेकुवा पहाडमा फैलिन्छ। हालका वर्षहरूमा छठ पर्व पहाडी क्षेत्रमा पनि मनाउन थालिएको छ, जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई थप बलियो बनाएको छ।

यी मिठाईहरू नेपाली एकताका प्रतीक बनेका छन्। सेलरोटीले पहाडको उत्सव र एकतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने ठेकुवाले तराईको प्रकृति र आध्यात्मिकतासँग जोड्छ। यी स्वादहरूले सामाजिक सद्भाव बढाउँछन्। काठमाडौंमा तराईका प्रवासीहरूले छठ मनाउँदा पहाडी समुदाय पनि सहभागी हुन्छन्, जहाँ सेलरोटी र ठेकुवाको आदानप्रदान हुन्छ। यसले जातीय विविधतामा एकता ल्याउँछ। साथै, यी परम्परागत खानाहरूले पर्यटनलाई पनि बढावा दिन्छन्— पर्यटकहरूले यी मिठाईहरू चाख्दा नेपाली संस्कृतिको गहिराइ बुझ्छन्। तर, आधुनिकीकरणले यी परम्पराहरू लोप हुने खतरा छ, जसलाई संरक्षण गर्न आवश्यक छ।

सेलरोटी र ठेकुवा नेपाली स्वादका प्रतिनिधि मात्र होइनन्, यी तराई र पहाडलाई जोड्ने सांस्कृतिक पुल हुन्। यी चाडपर्वहरूले नेपालको विविधतामा एकता देखाउँछन् र राष्ट्रिय पहिचानलाई मजबुत बनाउँछन्। यस वर्षको तिहार र छठमा यी स्वादहरू चाख्दै सांस्कृतिक सद्भावको सन्देश फैलाउन सकिन्छ।