बच्चालाई सिर्जनशीलतातर्फ प्रेरित गर्न पुरस्कारकाे लोभ देखाउनु कति सही ?

पुस १३, काठमाडौं । ए ग्रेड पश्चात् एफ ग्रेडको डर देखाउनुको सट्टा केही सिक्नका लागि बच्चालाई तयार गर्नु के एक सपना हो ? सायद होइन ।   

अबोध अवस्थामा बच्चा स्वभाविक रुपमा आफ्नो आसपासका वस्तुको जान्न चाहन्छन् । घाँसको परिक्षणदेखि लिएर पाल्तु जनावरसँग खेल्नेसम्म, उनीहरु जान्न चाहन्छन् कि वस्तुहरु कसरी काम गर्छन्, उनीहरुको स्वाद कस्तो हुन्छ ।   

विशेषज्ञका अनुसार अबोध बच्चा इनाम पाउन वा सजायबाट बच्नका लागि केही गर्दैनन् । बच्चालाई केही सिक्नका लागि प्रेरित गर्न पुरस्कार भन्दा राम्रो तरिका छ ? विना पुरस्कार उनीहरुमा सिक्नुको खुशी बढाउन सकिन्छ ? स्वभाविक जिज्ञासा । आन्तरिक प्रेरणा र बाहिरी इनाम ।  

क्यूबेकको लोयल यूनिभर्सिटीका प्रोफेसर फ्रेडरिक गुए भन्छन्, –‘आन्तरिक प्रेरणाबाट तपाईँ छिट्टै काम सुरु गर्नुहुन्छ । बच्चाहरु सक्रिय र जिज्ञासु स्वभावका हुन्छन् । शिक्षकले ती प्रेरणाका पोषण गर्नु जरुरी छ ।’ 

गुए र उनका सहयोगीले आन्तपरिक प्रेरणा र परिणामका विषयमा प्राथमिकदेखि लिएर यूनिभर्सिटी स्तरका दुई लाखभन्दा ज्यादा छात्रमाथि गरिएको ३४४ अध्ययनका मेटा विश्लेषण गरे ।   

छात्रछात्राले विभिन्न प्रकारका प्रेरणाको मापनका लागि तयार प्रश्नावली भरे र उनीहरुको ग्रेड रिपोर्ट कार्डबाट लिइयो । जुन विषयमा विद्यार्थीहरुलाई ज्यादा आनन्द मिल्थ्यो, त्यसमा उनीहरुको राम्रो नम्बर आयो र रचनात्मकता पनि बढेको पाइयो । अन्य अनुसन्धानहरूले पनि यसको समर्थन गर्छ कि आन्तरिक रुपमा प्रेरित विद्यार्थीहरु सिकाइमा राम्रा हुन्छन् ।   

जर्मनीमा भएको एक अध्ययनमा ७ देखि ९ वर्षका विद्यार्थीहरु कहानी पढ्नमा डुब्ने गरेको पाइयो । उनीहरु गद्यांश पढ्ने र सम्झने प्रतिस्पर्धामा अन्य विद्यार्थीभन्दा अघि देखिए ।   

एक अर्को जर्मन अध्ययनमा ८ देखि १० वर्षका बच्चाहरुमा पढाइको आन्तरिक प्रेरणा र उपलब्धिका बिच पारस्परिक सम्बन्ध पाइयो तर बाह्य प्रेरणाबाट यस्तो केही सम्बन्ध मिलेन ।   

प्रदर्शनमा आन्तरिक प्रेरणाको लाभ बच्चाहरुका लागि सिमित छैन ।   

वेस्ट पोइन्ट मिलिटरी एकेडेमीका क्याडेट्स बीचको उत्प्रेरणाको तह जाँच्ने एक अध्ययनमा पाइएको थियो कि जो विशुद्ध रुपमा आन्तरिक रुपबाट प्रेरित थिए, ती व्यक्तिहरु कमीशन अफिसर बन्ने सम्भावना बढी हुन्छ, सेवा वृद्धि गर्ने र आन्तरिक र बाह्यरूपमा भन्दा प्रारम्भिक पदोन्नती पाउने दुबै रुपबाट प्रेरित थिए। 

आन्तरिक प्रेरणाको आन्तरिक प्रेरणाको महत्वको प्रमाण भएतापनि स्कूलहरुमा इनाम संस्कृति छिट्टै पुग्छ । बच्चाहरुको राम्रा व्यवहारमा उनीहरुलाई स्टिकर्स मिल्छ र उपलब्धिको रेकर्ड गरिन्छ ।   

किण्डरगार्टनदेखि लिएर ५ कक्षासम्मका बच्चाका शिक्षक उनको तारिफ गरी हौसला बढाउँछन् । लगभग ८० प्रतिशत शिक्षक साप्ताहिक रुपमा इनाम दिन्छन् । यसले पुरस्कारहरू जस्तै टोकनहरू खरीद गर्न वा रमाइलो गतिविधिहरूको लागि अतिरिक्त समय दिन सक्दछ। 

क्रिस्टीन डेवर्टले ९ वर्षसम्म क्यालिफोर्नियामा ५ देखि ६ वर्षका बच्चाहरुलाई पढाए । यूनिभर्सिटीमा उनीहरुको पढाइका दिनमा आन्तरिक प्रेरणामा जोड दिइएको थियो भने पुरस्कार बेवास्ता गरिएको थियो । उनी दैनिक व्यावसायिक अनुभवमा पुरस्कारको महत्त्व बुझ्छिन्। कुनै एक विद्यार्थीको राम्रो व्यवहारको तारिफबाट अन्य विद्यार्थीहरु पनि त्यस्तै गर्न प्रेरित हुने उनको भनाइ छ ।   

‘म दुव्र्यवहारका लागि उसलाई सजाय मात्र दिन चाहँदैन थिएँ । त्यसैले मैँले पुरस्कार पनि समावेश गर्ने एक योजना सुरु गरेँ । नियन्त्रित व्यवहारको हरेक १५ मिनेटको बदलामा ऊ १ मिनेटको फ्रि समय कमाउँथ्यो, जसलाई ऊ पछि प्रयोग गर्न सक्थ्यो’, डेवर्ट एक आक्रामक विद्यार्थीको बारेमा बताउँदै भनिन्–‘१५ मिनेटपछि ३० मिनेट गरियो र उसलाई एक अध्यायसम्म गरियो, जसमा त्यो बच्चाले शान्त र ध्यानमग्न रहन सिक्यो । यो पुरा प्रक्रिया वास्तवमा एक इनामबाट सुरु गरिएको थियो ।’ 

गुएका अनुसार बच्चाहरुलाई यो महशुस गराउन जरुरी छ कि उनीहरुसँग धेरै विकल्प छ र उनीहरु आफ्नो मर्जीले पढिरहेका छन् । ‘पुरस्कारको ठाउँमा विद्यार्थीहरुको गुणत्वमा ध्यान दिऔँ । यसका मतलब बच्चाको बच्चालाई सुनाउनु र उनीहरुको नकारात्मक भावना पनि स्वीकार गर्नु’, उनले भने ।   

शिक्षक विद्यार्थीहरुको शैक्षिक प्रदर्शनका साथै उनीहरुको दैनिक व्यवहार पनि ग्रेडमा सामेल गर्छन् । जो शिक्षकले कक्षामा केवल फिडब्याक मोडल अपनाउँछन् उनीहरुले पनि अन्तिम ग्रेड पोइन्ट दिनुपर्छ । 

एक अनुसन्धानकर्ताका अनुसार आन्तरिक प्रेरणा भन्दा बाह्य प्रेरणा बढी खतरनाक हुन सक्छ । यदी कोही विद्यार्थीहरु बाह्य प्रेरणा (पुरस्कार) बाट सिक्छन्, शशक्त बन्छन् भने उनीहरुलाई बाह्य प्रेरणा दिनुपर्छ ।