पग्लँदै हिमाल, सुक्दै जीवन : जलवायु संकटमा नेपाल
नेपाल, दुई ठूला छिमेकीको बीचमा अवस्थित, सुन्दर र विविधतापूर्ण देश जलवायु परिवर्तनको प्रभावमा गम्भीर रूपमा परिरहेको छ । अहिले हाम्रो देश केवल राजनीतिक वा आर्थिक रूपमा मात्र होइन, वातावरणीय रूपमा पनि सङ्कटग्रस्त छ । हिमालहरूबाट हिउँ पग्लिँदै छ, किसानहरू वर्षा नपाएर चिन्तित छन्, र हामीले यसरी चुपचाप सहेर बस्ने समय सकियो ।
हरेक वर्ष मनसुन ढिलो हुन्छ वा अनियन्त्रित बाढी आउँछ। जाडो पहिले जस्तो चिसो छैन भने गर्मी असह्य बनेको छ । हामी प्रगतिको कुरा गर्छौं, तर त्यो प्रगतिको मूल्य के हो भने हाम्रा नदीहरू सुक्दैछन् र जङ्गलहरू मरुभूमिमा परिणत भइरहेका छन् । नेपालमा सडक विस्तार हुँदैछ, भवनहरू अग्ला हुँदैछन्, डिजिटल रूपान्तरणले गति लिएको छ, जुन सकारात्मक छ । तर यी सबै योजनाहरूमा कति दिगो विकासका उपायहरू समावेश छन् ? कति रूखहरू काटिएपछि पुनर्रोपण भएको छ? कति समुदायलाई फोहोर, पानी र ऊर्जा संरक्षणबारे शिक्षा दिइएको छ ?
अब जलवायु परिवर्तन केवल “विश्वव्यापी” विषय होइन, हाम्रो स्थानीय सङ्कट हो । अहिले हाम्रा बालबालिकाहरू प्रदूषित हावामा सास फेर्न बाध्य छन्, किसानहरू वर्षा पर्खिरहेका छन्, र हाम्रा सांस्कृतिक सम्पदाहरू मौसमको प्रभावले ध्वस्त हुँदैछन् । नेपालले आफ्नो विकासको कथा फेरि लेख्नुपर्ने बेला आएको छ- तीव्र वृद्धि मात्र होइन, बुद्धिमानीपूर्ण विकासको बाटो रोज्नुपर्नेछ । यस्तो बाटो, जसले परम्परा र आधुनिकतालाई सँगसँगै राख्छ, जसले सडक र नदी दुवैको मूल्य बुझ्छ, र जसले जलवायु संरक्षणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्छ ।
हाम्रा नेताहरूले यसलाई बुझ्नुपर्छ, तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि हामीले यसका लागि आवाज उठाउनुपर्छ । नेपाल चुपचाप पीडित बन्न सक्दैन । यसले एक साहसी आवाज बन्नुपर्छ ।
नेपालमा जलवायु परिवर्तनका मुख्य प्रभावहरू
हिमाली ग्लेसियर र हिउँ पग्लनु: नेपालका सुन्दर हिमालहरू छिटो पग्लिँदै छन् । यसले तल रहेका नदीहरूमा पानीको मात्रा घटाइरहेको छ, जुन लाखौँ जनताको खानेपानी, सिँचाइ र जलविद्युत्को स्रोतमा ठूलो चुनौती हो ।
मनसुनको अनियमितता: मनसुन ढिलो आउँछ वा अचानक बाढीको रूपमा आउँछ, जसले खेतीबाली नष्ट गर्छ र पहिरो ल्याउँछ । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा ठूलो विनाश मच्चाएको छ ।
कृषि उत्पादनमा कमी: अनियमित वर्षा, लामो सुक्खा र तातोले धान, मकै र गहुँ जस्ता मुख्य बालीको उत्पादन घटेको छ, जसले खाद्य सुरक्षा र किसानहरूको जीवनमा सङ्कट निम्त्याएको छ ।
प्राकृतिक विपत्तिहरूको वृद्धि: बाढी, पहिरो र सुक्खा जस्ता विपत्तिहरू बढेका र गम्भीर हुँदै गएका छन्, जसले जीवन, घरबार र जीविकोपार्जनमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ ।
जङ्गल र जैविक विविधताको ह्रास: परिवर्तनशील मौसमले वनस्पति र जीवजन्तुहरूमा असर पारेको छ, जसले वातावरणीय सन्तुलन र जैविक विविधतालाई सङ्कटमा पारेको छ ।
पानीको कमी र गुणस्तरमा समस्या: ग्लेसियरबाट पानीको बहाव कम हुँदै गएको र अनियमित वर्षाले पानीको आपूर्तिमा कमी आएको छ । साथै, बाढीका कारण पानी प्रदूषित भई जनस्वास्थ्य जोखिममा परेको छ ।
तापक्रम वृद्धिसँगै स्वास्थ्य जोखिम: तापक्रम बढ्दा ‘हिट स्ट्रेस’, मलेरिया, डेंगु जस्ता रोगहरूको प्रसार बढेको छ । सहरी क्षेत्रको वायु प्रदूषण पनि झन् खराब बनेको छ ।
सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदामा असर: जलवायु परिवर्तनले प्राचीन मन्दिर, स्मारक र परम्परागत बस्तीहरूमा क्षति पुर्याइरहेको छ, जसले नेपालको सांस्कृतिक पहिचान कमजोर बनाउँदैछ ।
आर्थिक घाटा र गरिबीमा वृद्धि: कृषि, पर्यटन र पूर्वाधारमा हुने नोक्सानीले आर्थिक वृद्धिलाई प्रभाव पारेको छ र कमजोर समुदायहरूमा गरिबी झन् बढाइरहेको छ ।
बाध्यात्मक आप्रवासन र सामाजिक अस्थिरता: प्राकृतिक स्रोतको कमी र जीविकोपार्जनको समस्या बढेसँगै ग्रामीण भेगका मानिसहरू सहरी क्षेत्रमा र विदेशतिर पलायन भइरहेका छन्, जसले सहरमा भीडभाड र सामाजिक चुनौतीहरू निम्त्याएको छ ।
